ΝΑ ΜΑΣ ΚΛΑΙΝΕ ΟΙ ΡΕΓΓΕΣ
Υπάρχουν φράσεις που γεννήθηκαν μέσα στην καθημερινή γλώσσα, αλλά με την πάροδο του χρόνου απέκτησαν μια παράδοξη κοινωνική και φιλοσοφική πυκνότητα. Το «να μας κλαίνε οι ρέγγες» ανήκει σε αυτή την κατηγορία. Εκ πρώτης όψεως πρόκειται για μια υπερβολική, σχεδόν κωμική λαϊκή έκφραση. Σε βαθύτερο επίπεδο, όμως, συμπυκνώνει έναν ολόκληρο μηχανισμό κοινωνικής αυτοπαρατήρησης, την αναγνώριση μιας κατάστασης τόσο δυσμενούς, ώστε η πραγματικότητα να απαιτεί την υπερβολή για να μπορέσει να περιγραφεί.
Η σημασία της δεν βρίσκεται επομένως μόνο στο λεξιλογικό της περιεχόμενο, αλλά στη λειτουργία που επιτελεί. Η λαϊκή γλώσσα διαθέτει συχνά μια ιδιότυπη ακρίβεια, διαφορετική από εκείνη της επιστημονικής ορολογίας. Δεν καταγράφει απλώς γεγονότα, αλλά αποτυπώνει το συλλογικό βίωμα των γεγονότων. Εκεί όπου η επίσημη γλώσσα μιλά για «δυσλειτουργίες», «προκλήσεις», «διαρθρωτικές αδυναμίες» και «κοινωνικές πιέσεις», η καθημερινή γλώσσα μπορεί να συμπυκνώσει ολόκληρη την εμπειρία σε μία πρόταση.
Το ενδιαφέρον αρχίζει όταν η φράση μεταφερθεί από το επίπεδο του ατομικού σχολίου στο επίπεδο της κοινωνικής θεωρίας. Τότε περιγράφει μια συλλογική συνθήκη κατά την οποία η κρίση έχει αρχίσει να χάνει τον χαρακτήρα της εξαίρεσης και να μετατρέπεται σε κανονικότητα. Η οικονομική ανασφάλεια, η εργασιακή επισφάλεια, η θεσμική δυσλειτουργία, η κοινωνική απομόνωση, η περιβαλλοντική υποβάθμιση και η αδυναμία πρόσβασης σε βασικά αγαθά δεν αντιμετωπίζονται πλέον πάντοτε ως έκτακτες παρεκκλίσεις. Ενσωματώνονται σταδιακά στην καθημερινότητα και, μέσω αυτής της επαναληπτικότητας, αποκτούν μια επικίνδυνη μορφή κανονικότητας.
Αυτό είναι ίσως ένα από τα σημαντικότερα χαρακτηριστικά της σύγχρονης κοινωνικής πραγματικότητας, ο άνθρωπος δεν καλείται πλέον μόνο να αντιμετωπίσει την κρίση, αλλά να μάθει να ζει μέσα σε αυτήν. Η διαφορά είναι θεμελιώδης. Όταν η κρίση είναι προσωρινή, δημιουργεί την προσδοκία της αποκατάστασης, όταν όμως παρατείνεται, παράγει προσαρμογή. Το άτομο σταδιακά παύει να ρωτά «γιατί συμβαίνει αυτό;» και αρχίζει να ρωτά «πώς θα καταφέρω να επιβιώσω μέσα σε αυτό;».
Η μετάβαση αυτή από την αμφισβήτηση στην προσαρμογή έχει βαθιά ψυχοκοινωνική σημασία. Η προσαρμοστικότητα είναι αναμφίβολα θεμελιώδης μηχανισμός ανθρώπινης επιβίωσης. Ωστόσο, όταν η προσαρμογή γίνεται μόνιμη απαίτηση, μπορεί να λειτουργήσει αντιστρόφως, αντί να μετασχηματίζει το προβληματικό περιβάλλον, μετασχηματίζει τον άνθρωπο ώστε να αντέχει το προβληματικό περιβάλλον.
Έτσι δημιουργείται ένα παράδοξο, η κοινωνία επιβιώνει επειδή οι άνθρωποι αντέχουν, αλλά ακριβώς αυτή η ικανότητα αντοχής μπορεί να επιτρέψει σε μια δυσλειτουργική κατάσταση να παρατείνεται. Όσο περισσότερο το άτομο μαθαίνει να επιβιώνει χωρίς να απαιτεί αλλαγή, τόσο περισσότερο το σύστημα μπορεί να αναπαράγει τις ίδιες συνθήκες που προκάλεσαν τη δυσφορία.
Εδώ εμφανίζεται η έννοια της κανονικοποίησης, το εξαιρετικό επαναλαμβάνεται τόσο συχνά, ώστε παύει να γίνεται αντιληπτό ως εξαιρετικό. Το παράλογο αποκτά οικειότητα, η αδικία μετατρέπεται σε καθημερινότητα, η επισφάλεια βαφτίζεται «ρεαλισμός», η παραίτηση εμφανίζεται ως «ωριμότητα», η διεκδίκηση χαρακτηρίζεται υπερβολική και τελικά η κοινωνία δεν χρειάζεται πλέον να πειστεί ότι η κατάσταση είναι καλή. Αρκεί να πειστεί ότι δεν υπάρχει άλλη.
Η τελευταία αυτή παραδοχή είναι ίσως η πιο επικίνδυνη, γιατί όταν ο άνθρωπος θεωρεί ότι δεν υπάρχει εναλλακτική, η αδυναμία παύει να είναι απλώς προσωπικό συναίσθημα και μετατρέπεται σε κοινωνική συνθήκη. Ο καθένας ξεχωριστά αισθάνεται ότι η δική του παρέμβαση δεν αρκεί. Χιλιάδες άνθρωποι που αισθάνονται το ίδιο καταλήγουν, χωρίς να το επιδιώκουν, να δημιουργούν ένα συλλογικό περιβάλλον αδράνειας.
Η ατομική παραίτηση, όταν πολλαπλασιάζεται, αποκτά κοινωνική ισχύ. Ακριβώς εδώ πρέπει να εξεταστεί και η τάση της σύγχρονης κοινωνίας να εξατομικεύει τα συλλογικά προβλήματα. Η ανεργία μπορεί να παρουσιάζεται ως ανεπάρκεια του ατόμου, η οικονομική δυσχέρεια ως κακή προσωπική διαχείριση, η εξάντληση ως έλλειψη ψυχικής ανθεκτικότητας, η κοινωνική απομόνωση ως προσωπική αδυναμία δημιουργίας σχέσεων, η περιβαλλοντική καταστροφή ως αποτέλεσμα αποκλειστικά ατομικών καταναλωτικών επιλογών.
Με αυτόν τον τρόπο, ένα πρόβλημα που έχει δομικές και κοινωνικές αιτίες μετατρέπεται σε ατομική ευθύνη. Το άτομο καλείται να διορθώσει τον εαυτό του για να μπορέσει να αντέξει μια πραγματικότητα που δεν έχει το ίδιο δημιουργήσει.
Η διαδικασία αυτή δημιουργεί μια ιδιαίτερα αποτελεσματική μορφή κοινωνικής πειθαρχίας, δεν χρειάζεται να απαγορεύσεις στον άνθρωπο να διαμαρτυρηθεί, αρκεί να τον πείσεις ότι η αποτυχία του είναι αποκλειστικά δική του. Μέσα σε αυτή τη συνθήκη, το χιούμορ αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Το «να μας κλαίνε οι ρέγγες» είναι αστείο ακριβώς επειδή η πραγματικότητα που περιγράφει δεν είναι αστεία. Η υπερβολή δημιουργεί μια ασφαλή απόσταση από το δυσάρεστο βίωμα. Το γέλιο επιτρέπει στον άνθρωπο να κοιτάξει την καταστροφή χωρίς να καταρρεύσει κάτω από το βάρος της.
Το χιούμορ, επομένως, μπορεί να αποτελέσει μηχανισμό ψυχολογικής άμυνας, αλλά μπορεί επίσης να γίνει μορφή κοινωνικής κριτικής. Η ειρωνεία αποκαλύπτει την αντίφαση ανάμεσα σε αυτό που θεωρείται φυσιολογικό και σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει.
Υπάρχει όμως ένας κίνδυνος, όταν η ειρωνεία λειτουργεί αποκλειστικά ως εκτόνωση, μπορεί να απορροφήσει την αγανάκτηση χωρίς να παράξει αλλαγή. Γελάμε, σχολιάζουμε, σαρκάζουμε, μοιραζόμαστε το αστείο και στη συνέχεια επιστρέφουμε στην ίδια πραγματικότητα.
Το γέλιο τότε γίνεται βαλβίδα εκτόνωσης και μια κοινωνία που διαθέτει μόνο βαλβίδες, αλλά όχι μηχανισμούς μετασχηματισμού, μπορεί να συνεχίσει να λειτουργεί για πολύ καιρό μέσα στην ίδια δυσλειτουργία. Γι' αυτό η φράση «να μας κλαίνε οι ρέγγες» μπορεί να διαβαστεί και ως ερώτημα. Όχι ως διαπίστωση. Πότε ακριβώς μια κοινωνία παύει να θεωρεί αυτό που συμβαίνει απαράδεκτο; Πότε η εξαίρεση μετατρέπεται σε κανόνα; Πότε η αντοχή μετατρέπεται σε παραίτηση; Πότε ο ρεαλισμός γίνεται άλλοθι για την αδράνεια; Κυρίως, πότε αρχίζουμε να θεωρούμε φυσιολογικό αυτό που κάποτε θα μας εξόργιζε;
Η σοβαρότητα της φράσης βρίσκεται τελικά σε αυτή την αντίφαση. Είναι μια κωμική διατύπωση που μπορεί να περιγράψει μια μη κωμική κοινωνική πραγματικότητα. Το παράλογο της εικόνας λειτουργεί ως καθρέφτης του παραλόγου της πραγματικότητας.
Δεν μας κλαίνε πραγματικά οι ρέγγες. Η φράση μάς αναγκάζει να αναρωτηθούμε γιατί έχουμε φτάσει σε σημείο να χρειάζεται ακόμη και μια ρέγγα για να μας λυπηθεί και ίσως το πραγματικό πρόβλημα να μην είναι ότι η κοινωνία βρίσκεται σε δύσκολη κατάσταση. Το πραγματικό πρόβλημα αρχίζει όταν η κοινωνία συνηθίζει τη δύσκολη κατάσταση τόσο πολύ, ώστε παύει να θεωρεί απαραίτητο να την αλλάξει. Τότε δεν έχουμε πλέον απλώς μια κοινωνία που υποφέρει. Έχουμε μια κοινωνία που έχει μάθει να ζει με τον πόνο της, να τον σαρκάζεται, να τον κανονικοποιεί και τελικά να τον μεταβιβάζει στις επόμενες γενιές ως φυσιολογική πραγματικότητα. Τότε, πράγματι, δεν χρειάζεται να μας κλαίνε μόνο οι ρέγγες. Χρειάζεται να αναρωτηθούμε μήπως έχουμε πάψει να κλαίμε εμείς οι ίδιοι για όσα θα έπρεπε ακόμη να μας εξοργίζουν.
Mr Post Fluxus
