Η τέχνη μέσα στη σκόνη
Πολλές φορές σκύβω πάνω από τον καμβά και νιώθω το βάρος της εποχής να στάζει σαν μαύρο λάδι στις πινελιές μου. Ζούμε σε μια περίοδο που το φως λιγοστεύει και η σκιά των ισχυρών καλύπτει τα πάντα, τη σκέψη, την πίστη, την πράξη. Μια κοινωνία που αυτοαποκαλείται δημοκρατική, αλλά πνίγει τη φωνή του δρόμου με χημικά και χειροπέδες. Ένας κόσμος που λατρεύει τη βιτρίνα και περιφρονεί το περιεχόμενο.Η τέχνη όμως, σύντροφοι και συντρόφισσες της ψυχής, δεν φτιάχτηκε για τα εύκολα. Η τέχνη είναι το εργαλείο που μεταμορφώνει τη μιζέρια σε κραυγή, τον φόβο σε ρυθμό, τη σιωπή σε χρώμα. Δεν ζωγραφίζω πια για να δω το ωραίο, ζωγραφίζω για να θυμηθώ πως το ωραίο υπάρχει ακόμη, θαμμένο κάτω από τα μπάζα των πολυεθνικών και των ψεύτικων ηρώων.
Η πόλη βουίζει από απόγνωση, αλλά μέσα στις ρωγμές της μεγαλουπόλεως φυτρώνουν ακόμα λουλούδια. Εκεί, στα πεζοδρόμια που κοιμούνται οι άστεγοι, εκεί που το παιδί του μετανάστη γελάει με μια μπάλα φτιαγμένη από κουρέλια, εκεί βρίσκεται η αλήθεια που μας σώζει. Η τέχνη που δεν κοιτάζει προς τα κάτω, χάνει τον προσανατολισμό της.
Η καταστολή, ο ρατσισμός, ο φασισμός, οι αντιλαϊκές πολιτικές δεν είναι «ειδήσεις», είναι ο σύγχρονος μηχανισμός που μας κρατά φοβισμένους και σιωπηλούς. Αλλά δεν θα τους περάσει. Γιατί όσο υπάρχει ακόμη έστω ένας που κρατά πινέλο, κιθάρα, σπρέι, λέξη, σώμα, φωνή, υπάρχει αντίσταση. Και η αντίσταση δεν είναι μόδα, είναι στάση ζωής.
Κι αν μερικές φορές νιώθω εγκλωβισμένος μέσα στα ίδια μου τα σύμβολα, θυμάμαι πως ο άνθρωπος είναι πιο βαθύς από κάθε περσόνα του. Ο εκφραστής δεν πρέπει να φοβάται να είναι ευάλωτος, να μιλάει για την ομορφιά, να γελάει, να συγκινείται. Γιατί εκεί βρίσκεται η αληθινή δύναμη, στην τρυφερότητα που δεν φοβάται να φανεί. Η τέχνη δεν γεννιέται μέσα στην πολυτέλεια, γεννιέται μέσα στη σκόνη, για να θυμίζει πως ακόμα κι εκεί, η ψυχή μπορεί να λάμπει.
Στο περιθώριο της κοινής λογικής
Ζούμε σε μια κοινωνία που έχει μάθει να φοβάται την αλήθεια περισσότερο απ’ το ψέμα. Μια κοινωνία που σε μαθαίνει να σωπαίνεις, να χαμογελάς ευγενικά, να προσποιείσαι πως όλα είναι εντάξει, αρκεί να μη διαταράξεις την «τάξη» της αγοράς και της υποκρισίας. Η δημόσια σφαίρα έχει καταντήσει θέατρο σκιάς, οι άνθρωποι χειροκροτούν σκιές αντί για πράξεις, τίτλους αντί για περιεχόμενο.
Η τέχνη, λένε, είναι πολυτέλεια. Εγώ λέω πως είναι ανάγκη. Γιατί όταν οι θεσμοί καταρρέουν και οι λέξεις χάνουν το νόημά τους, μόνο η τέχνη μπορεί να μεταφράσει τον πόνο σε πράξη, τον φόβο σε ήχο, την οργή σε φως. Κι αν δεν το κάνει αυτή, τότε ποιος; Οι πολιτικοί που αποστειρώνουν τη συνείδηση; Οι σχολιαστές της τηλεόρασης που πουλάνε τρόμο; Ή μήπως οι καλλιτέχνες που συμβιβάστηκαν με τις γκαλερί της ευπρέπειας;
Δεν είναι εύκολο να σταθείς όρθιος μέσα στην κοινωνική λάσπη, αλλά είναι απαραίτητο. Γιατί μέσα σε κάθε άνθρωπο που σκέφτεται, που νιώθει, που αρνείται να υποταχθεί, υπάρχει ένα μικρό φως. Και αυτό το φως δεν το γεννά η επιτυχία, το γεννά η συνείδηση. Η συνείδηση πως ανήκουμε ο ένας στον άλλον, πως κανείς δεν σώζεται μόνος του.
Ναι, είμαι ευάλωτος. Και ναι, μερικές φορές η θλίψη μου μοιάζει με παλέτα γεμάτη ωμή όμπρα και στάχτη. Όμως ξέρω πως ακόμη και μέσα στη στάχτη υπάρχει σπίθα. Γιατί το πιο γενναίο έργο δεν είναι αυτό που φωνάζει, αλλά εκείνο που ψιθυρίζει μέσα στη σιωπή του κόσμου: «Μπορεί να αλλάξει». Η ελπίδα δεν είναι αφέλεια. Είναι πράξη αντίστασης. Και αν η κοινωνία επιμένει να παγιδεύει τους ανθρώπους στα σύμβολα και στις μάσκες τους, εγώ επιλέγω να είμαι άνθρωπος πρώτα, και περσόνα μετά.
Η ελευθερία δεν χαρίζεται ούτε εκτίθεται, χτίζεται κάθε μέρα, εκεί όπου ο φόβος συναντά το θάρρος και αποφασίζει να σωπάσει.
Φοράνε τη μάσκα και την κουκούλα της ντροπής, τρώνε το ψωμί του θλιμμένου αύριο, ζυμωμένο με φόβο και απάθεια. Περπατούν ανάμεσά μας σαν άγγελοι με φτερά πλαστικά και κέρατα καμουφλαρισμένα κάτω από την ευπρέπεια της καθημερινότητας. Είναι τα τέκνα της σύγχρονης κοινωνίας της επίδειξης, της εποχής όπου το φαίνεσθαι αντικατέστησε το είναι, και η συνείδηση παραδόθηκε οικειοθελώς στις οθόνες.
Φοράνε τη μάσκα για να επιβιώσουν στο θέατρο της δημόσιας ζωής, για να μη φανούν ανθρώπινοι, να μη δείξουν αδυναμία, να μη ραγίσουν μπροστά στον καθρέφτη του συστήματος. Τρώνε το ψωμί που τους ταΐζει η αδικία και το βαφτίζουν πρόοδο. Φωνάζουν για ελευθερία, μα ψηφίζουν αλυσίδες. Και μέσα σ’ αυτή τη γενικευμένη υποκρισία, η κοινωνία μαθαίνει να αγαπά τα προσωπεία της. Να τα υπερασπίζεται, να τα προωθεί, να τα κάνει φίλτρα και brands, hashtags και μόδες. Η μάσκα έγινε ταυτότητα, το ψέμα προστασία, η σιωπή τρόπος επιβίωσης.
Όμως κάποια μέρα, ίσως όχι μακριά, οι μάσκες θα λιώσουν κάτω από το φως της αλήθειας. Και τότε, πίσω από τα φτερά και τα κέρατα, πίσω από την ντροπή και την επίφαση, θα απομείνει ξανά ο άνθρωπος. Γυμνός, εύθραυστος, μα ικανός να ξαναμάθει την αγάπη, την αξιοπρέπεια, τη συλλογικότητα. Η μάσκα μπορεί να σε προστατεύει από τους άλλους, μα ποτέ από τον εαυτό σου. Κάποια στιγμή, θα χρειαστεί να την αφαιρέσεις για να θυμηθείς ποιος είσαι.
Mr Post Fluxus
Εικόνα, χαρακτικό έργο του Γιάννη Σταμενίτη
