Γνώση, Πρόβλεψη και Αντίληψη του Μέλλοντος:
Μια Αναλογία με τη
Φυσική του Ελατηρίου
Ας εξετάσουμε δύο υποκείμενα: έναν επιστήμονα
και έναν απλό πολίτη. Ο επιστήμονας μελετά τη φύση του χώρου, του χρόνου και
της αλληλεπίδρασης των αντικειμένων, ενώ ο απλός πολίτης λειτουργεί στο
περιβάλλον του με βάση τη βιωματική εμπειρία του, χωρίς θεωρητική κατανόηση των
υποκείμενων φυσικών αρχών.
Ο επιστήμονας έχει πραγματοποιήσει μια μελέτη
πάνω στη μηχανική ενός ελατηρίου, αναλύοντας την ελαστική του συμπεριφορά υπό
συνθήκες συμπίεσης και αποδέσμευσης. Μέσω της μαθηματικής μοντελοποίησης,
γνωρίζει ότι, αν το ελατήριο υποβληθεί σε συγκεκριμένη δύναμη, η δυναμική του
απόκριση θα υπακούσει στον νόμο του Hooke και τις διαφορικές εξισώσεις της
ταλαντωτικής κίνησης. Με βάση αυτές τις αρχές, μπορεί να προβλέψει με ακρίβεια
τη μελλοντική θέση και την απαιτούμενη χρονική διάρκεια για να φτάσει ένα σώμα
από τη θέση
στη θέση x′.
Ο απλός πολίτης, από την άλλη, αν και μπορεί
να παρατηρεί την κίνηση του ελατηρίου, δεν διαθέτει την απαιτούμενη γνώση για
να υπολογίσει εκ των προτέρων την τελική θέση και τον χρόνο που απαιτείται.
Αντίθετα, βιώνει την κίνηση καθώς αυτή εξελίσσεται και αναγνωρίζει το
αποτέλεσμα μόνο αφού αυτό συμβεί.
Συμπεράσματα
1. Η γνώση επιτρέπει
την πρόβλεψη
Η διαφορά μεταξύ του επιστήμονα και του απλού πολίτη έγκειται στο γεγονός ότι ο
πρώτος έχει στη διάθεσή του εργαλεία για να προβλέψει ένα φυσικό γεγονός, ενώ ο
δεύτερος το αντιλαμβάνεται παθητικά, μόνο αφού συμβεί. Αυτό μας οδηγεί στο
συμπέρασμα ότι η γνώση των φυσικών νόμων προσφέρει τη δυνατότητα πρόβλεψης
μελλοντικών καταστάσεων.
2.
Η προβλεψιμότητα
δεν είναι "διάβασμα του μέλλοντος"
Αν και ο επιστήμονας γνωρίζει εκ των προτέρων πού θα φτάσει το σώμα, αυτό δεν
σημαίνει ότι "βλέπει το μέλλον" με μια μυστικιστική έννοια. Απλώς
εφαρμόζει τους φυσικούς νόμους, οι οποίοι είναι καθοριστικοί υπό δεδομένες
συνθήκες. Η προβλεψιμότητα στηρίζεται σε ντετερμινιστικά μοντέλα, τα οποία
ισχύουν εφόσον οι αρχικές συνθήκες είναι πλήρως γνωστές.
3.
Η άγνοια
ισοδυναμεί με τυχαιότητα
Για τον απλό πολίτη, η κίνηση του ελατηρίου μπορεί να μοιάζει απρόβλεπτη ή
τυχαία, όχι επειδή είναι εγγενώς ακαθόριστη, αλλά επειδή του λείπει η
απαιτούμενη γνώση για να την κατανοήσει. Αυτό αναλογεί στη γενικότερη ανθρώπινη
εμπειρία: πολλές φορές, τα φαινόμενα που θεωρούμε "τυχαία" ή "απρόβλεπτα"
είναι απλώς αποτέλεσμα έλλειψης πληροφορίας.
4.
Η ανθρώπινη
εμπειρία και η επιστημονική γνώση δεν είναι αντίθετες, αλλά συμπληρωματικές
Ο απλός πολίτης δεν είναι "κατώτερος" από τον επιστήμονα, αλλά
λειτουργεί σε ένα διαφορετικό επίπεδο αντίληψης. Η βιωματική εμπειρία είναι
χρήσιμη για την καθημερινή ζωή, ενώ η επιστημονική γνώση επιτρέπει την καλύτερη
κατανόηση του κόσμου και τη δυνατότητα πρόβλεψης. Η επιστήμη δεν ακυρώνει τη
βιωματική πραγματικότητα, αλλά την επεκτείνει.
Αυτό το παράδειγμα μπορεί να εφαρμοστεί σε πολλούς τομείς, από τη φυσική και τα μαθηματικά μέχρι την οικονομία και την κοινωνιολογία, όπου η γνώση των νόμων ενός συστήματος επιτρέπει την πρόβλεψη των μελλοντικών του καταστάσεων.
Γνώση, Πρόβλεψη και Θεϊκή Παντογνωσία
Αν δεχτούμε ότι η επιστημονική γνώση επιτρέπει την
πρόβλεψη φυσικών φαινομένων, τότε μπορούμε να προεκτείνουμε αυτή τη λογική και
σε ένα απόλυτο επίπεδο: αν ένας νους γνώριζε όλους τους φυσικούς νόμους και
είχε πλήρη πληροφόρηση για την κατάσταση του σύμπαντος σε μια δεδομένη στιγμή,
θα μπορούσε να προβλέψει το σύνολο των μελλοντικών γεγονότων.
Αυτή η ιδέα μας φέρνει κοντά στο κλασικό φιλοσοφικό
και θεολογικό ερώτημα: αν υπάρχει μια απόλυτη γνώση των πάντων, τότε αυτός
που κατέχει αυτή τη γνώση δεν είναι ισοδύναμος με τον Θεό;
Ο επιστήμονας του παραδείγματός μας, έχοντας γνώση των
εξισώσεων που διέπουν την κίνηση του ελατηρίου, μπορεί να υπολογίσει το μέλλον
του με ακρίβεια. Αν όμως κάποιος είχε γνώση όλων των νόμων του σύμπαντος, τότε
θα μπορούσε να γνωρίζει κάθε γεγονός που θα συμβεί, σε κάθε χρονική στιγμή, για
κάθε αντικείμενο και κάθε ύπαρξη. Αυτό είναι ακριβώς το χαρακτηριστικό που
αποδίδεται στον Θεό σε πολλές θρησκευτικές και φιλοσοφικές παραδόσεις: η
απόλυτη παντογνωσία και η ικανότητα να γνωρίζει τα πάντα – παρελθόν, παρόν και
μέλλον.
Αυτή η ιδέα εμφανίζεται και στην επιστημονική σκέψη.
Στη μηχανιστική κοσμοθεωρία του 18ου και 19ου αιώνα, ο Λαπλάς διατύπωσε την
έννοια του Λαπλασιανού Δαίμονα: ένα υπερφυσικό ον που, αν γνώριζε τη
θέση και την ταχύτητα κάθε σωματιδίου στο σύμπαν, καθώς και όλους τους φυσικούς
νόμους, θα μπορούσε να προβλέψει το μέλλον με απόλυτη ακρίβεια. Αυτή η
ντετερμινιστική αντίληψη, όμως, αμφισβητήθηκε από την κβαντομηχανική και τη
θεωρία του χάους, που υποστηρίζουν πως σε θεμελιώδες επίπεδο υπάρχει εγγενής
αβεβαιότητα στο σύμπαν.
Συμπεράσματα
- Η απόλυτη γνώση ισοδυναμεί με την παντογνωσία
Αν κάποιος γνώριζε όλους τους νόμους της φύσης και όλες τις αρχικές συνθήκες, θα μπορούσε να γνωρίζει και να προβλέπει τα πάντα. Αυτή η ιδέα ταυτίζεται με τη θεϊκή αντίληψη της παντογνωσίας. - Η επιστήμη πλησιάζει αλλά δεν αντικαθιστά τη θεϊκή γνώση
Παρόλο που η επιστήμη έχει κάνει τεράστια βήματα στην κατανόηση του κόσμου, δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι γνωρίζει τα πάντα. Υπάρχουν όρια, όπως η κβαντική αβεβαιότητα και η χαοτική δυναμική, που δυσκολεύουν την απόλυτη πρόβλεψη του μέλλοντος. Αν η θεϊκή γνώση είναι απόλυτη και απεριόριστη, η ανθρώπινη γνώση είναι πάντα μερική και εξελισσόμενη. - Η ντετερμινιστική θεώρηση του κόσμου γεννά μεταφυσικά ερωτήματα
Αν το σύμπαν είναι πλήρως προκαθορισμένο από φυσικούς νόμους, τότε τίθεται το ερώτημα: υπάρχει ελεύθερη βούληση ή απλώς βιώνουμε μια προδιαγεγραμμένη πορεία; Αν όμως υπάρχει αληθινή αβεβαιότητα, τότε ούτε ένας "Θεός-παρατηρητής" μπορεί να γνωρίζει τα πάντα, τουλάχιστον σύμφωνα με τη σύγχρονη φυσική. - Η γνώση ως δύναμη και ως όριο
Η αναλογία του επιστήμονα και του πολίτη μας δείχνει ότι η γνώση είναι δύναμη, αλλά και ότι υπάρχουν όρια στο τι μπορούμε να γνωρίζουμε. Η επιστήμη μάς βοηθά να προβλέπουμε και να κατανοούμε, αλλά πάντοτε παραμένουν ερωτήματα που ξεπερνούν την ανθρώπινη διάνοια και ακουμπούν τη σφαίρα του μεταφυσικού.
Με αυτή την προέκταση, το αρχικό ερώτημα περί γνώσης
και πρόβλεψης μετατρέπεται σε ένα βαθύτερο φιλοσοφικό ζήτημα: αν η απόλυτη
γνώση είναι δυνατή, τότε μήπως αυτή ταυτίζεται με το θείο;
Ευχαριστίες
Θα ήθελα να εκφράσω την ευγνωμοσύνη μου στον φίλο μου, Φώτη Αμαξόπουλο, για την πολύτιμη οπτική που μοιράστηκε μαζί μου και με ώθησε να αναζητήσω, να σκεφτώ και τελικά να γράψω αυτό το κείμενο. Η συζήτησή μας άνοιξε νέους δρόμους σκέψης, συνδέοντας την επιστήμη, τη φιλοσοφία και τη θεολογία σε ένα συναρπαστικό συλλογισμό.
Mr Post Fluxus
