Η σφαγή της περιέργειας και η τέχνη της ανυπακοής
Ποιος σκότωσε την περιέργεια; Ποιος έπνιξε το ερωτηματικό πριν καν γίνει πρόταση;
Η περιέργεια ως έγκλημα και η αμφισβήτηση ως σωτηρία. Με βλέμμα που θέλει να διαλύσει τον ορίζοντα, με λέξεις που ψάχνουν να γίνουν πυρκαγιά, με καρδιά που χτυπά στον ρυθμό της ανακάλυψης. Στο νηπιαγωγείο και στην πρώτη τάξη, τα παιδιά είναι γεννημένοι επιστήμονες, ποιητές και φιλόσοφοι. Αναρωτιούνται: γιατί ο ουρανός δεν πέφτει; Πού πάνε οι μέρες όταν τελειώνουν; Τι γεύση έχει ο χρόνος; Αναρωτιούνται για τα πάντα! Σκάβουν με τα χέρια τους το χώμα, χαμογελούν στην πεταλούδα, φτιάχνουν ιστορίες από μια απλή σταγόνα βροχής. Σου λένε πως τα παιδιά γεννιούνται αθώα. Ψέμα. Τα παιδιά γεννιούνται ελεύθερα. Γεννιούνται με μάτια που ρουφούν το σύμπαν, με γλώσσα που φτιάχνει κόσμους από ερωτήσεις, με καρδιά που πάλλεται στη συχνότητα της απορίας.
Και μετά έρχεται η μηχανή.
Το σχολείο των υπάκουων πολιτών, της πειθαρχίας, του «μην ρωτάς, απλά απάντα». Οι τοίχοι της τάξης στενεύουν, τα θρανία στοιχίζονται σαν κενοί τάφοι, τα παιδιά σβήνουν τα ερωτηματικά τους και μαθαίνουν να σηκώνουν το χέρι μόνο αν έχουν τη σωστή απάντηση. Μέχρι το λύκειο, η περιέργεια έχει ήδη δολοφονηθεί. Οι νέοι κοιτούν το μέλλον σαν έναν ακόμα τοίχο – αδιέξοδο εργασιακό, κοινωνικό, υπαρξιακό. Η φτώχεια, η εκμετάλλευση, η καταστολή τούς λένε: «Μην ρωτάς, δούλευε». Μέχρι την τρίτη λυκείου, η περιέργεια έχει πεθάνει. Τα παιδιά κοιτούν κουρασμένα τα βιβλία, όχι σαν πύλες προς τη γνώση, αλλά σαν εργαλεία φυλακής. Ο κόσμος έξω βράζει – κρίση, φτώχεια, φασισμός, βία, περιβαλλοντική καταστροφή – και το μόνο που τους ζητείται είναι να αποστηθίσουν για να επιβιώσουν.
Στο σχολείο των πειθήνιων, των καλοκουρδισμένων γραναζιών, του «μη ρωτάς, μάθε να σωπαίνεις». Τα τετράδια γεμίζουν απαντήσεις που κανείς δεν αναρωτήθηκε. Λίγο πριν την ενηλικίωση, το ερωτηματικό έχει γίνει τελεία. Η περιέργεια θάφτηκε κάτω από βαθμολογίες, εξετάσεις και την αγωνία για το αύριο. Το σύστημα απαιτεί υποταγή: «Δούλευε, μην ενοχλείς, δέξου ό,τι σου δίνουμε». Βαθμολογίες, εξετάσεις, παπαγαλία, ανταγωνισμός, καμία αξία στην ερώτηση, μόνο στη σωστή απάντηση. Ο μαθητής γίνεται προϊόν παραγωγής για μια αγορά που δεν ρωτάει «Γιατί;», αλλά «Πόσο κοστίζει;».
Να ρωτάμε. Να φωνάζουμε. Να παλεύουμε.
Για ένα σχολείο που δεν τιμωρεί τη φαντασία. Για μια κοινωνία που δεν εκπαιδεύει τα παιδιά της στην υποταγή, αλλά στην ελευθερία. Η περιέργεια είναι η σπίθα της επανάστασης. Όποιος σε μαθαίνει να μην ρωτάς, θέλει να σε κρατήσει σκλάβο.
Η γνώση δεν ανήκει στους λίγους. Η ελεύθερη σκέψη είναι η πρώτη μορφή αντίστασης. Το σχολείο των πολλών δεν πρέπει να είναι ένα εργοστάσιο πειθαρχίας, αλλά ένα εργαστήριο ονείρων.Βρίσκεται εκεί όπου οι ερωτήσεις δεν πέθαναν ποτέ. Στους δρόμους που γεμίζουν συνθήματα. Στα έργα τέχνης που καταγράφουν την αλήθεια χωρίς φίλτρα. Στα τραγούδια που κρατούν ακόμα μια σπίθα ανυπακοής. Στους ανθρώπους που επιλέγουν να δημιουργήσουν αντί να συμμορφωθούν. Στις εικαστικές τέχνες που μιλούν στο μυαλό και την καρδιά όταν η κοινωνία σωπαίνει.
Στα βιβλία που δεν γράφτηκαν για να εξεταστούν, αλλά για να ανατινάξουν συνειδήσεις. Στις συλλογικότητες που παλεύουν για ψωμί, παιδεία, ελευθερία. Η περιέργεια είναι πράξη αντίστασης. Η τέχνη είναι όπλο. Και οι νέοι έχουν κάθε δικαίωμα να ρωτούν, να αμφισβητούν, να απαιτούν. Ο κόσμος αλλάζει από αυτούς που δεν σταμάτησαν ποτέ να ρωτούν. Είναι εκεί που η αμφισβήτηση γίνεται πράξη. Στους δρόμους που φωνάζουν. Η γνώση δεν είναι για τους λίγους. Η παιδεία δεν πρέπει να είναι χειραγώγηση, αλλά φτερά. Το σχολείο δεν πρέπει να κατασκευάζει εργάτες, αλλά σκεπτόμενους ανθρώπους.
Μην σταματάς να ρωτάς. Μην αφήνεις κανέναν να σου κόψει τα φτερά. Η ελευθερία ξεκινά από μια απλή ερώτηση: γιατί;
Γιάννης Σταμενίτης καθηγητής αισθητικής αγωγής
