Ύβρις και Μνήμη: Η Φωνή των Αρχαίων σε Έναν Σύγχρονο Πόλεμο
Υπάρχουν στιγμές στην ιστορία που ο κόσμος μοιάζει να κρατά την ανάσα του. Στιγμές που οι λέξεις «ανθρωπιά», «δίκαιο» και «πολιτισμός» δοκιμάζονται όχι στα βιβλία, αλλά μέσα στη φωτιά της πραγματικότητας. Στις εικόνες που φτάνουν από τη Gaza Strip, τη Beirut και την Tehran, δεν βλέπει κανείς μόνο γεωπολιτικές συγκρούσεις. Βλέπει την ανθρώπινη συνείδηση να στέκεται μπροστά σε έναν καθρέφτη. Τότε γεννιέται ένα ερώτημα, τι θα έλεγαν οι παλιοί φιλόσοφοι, εκείνοι που πρώτοι προσπάθησαν να κατανοήσουν το δίκαιο, την εξουσία και την ανθρώπινη φύση;Ίσως ο Σωκράτης να στεκόταν στην αγορά και να ρωτούσε με τη γνώριμη επιμονή του: «Τι είναι δίκαιο; Και για ποιον ισχύει; Για όλους ή μόνο για τους ισχυρούς;» Γιατί σήμερα, μέσα στα ερείπια και στις φλόγες, πολλοί νιώθουν ότι κάτι ακόμη έχει πεθάνει. Όχι μόνο άνθρωποι και πόλεις, αλλά και ένας μύθος, ο μύθος μιας Δύσης που μιλούσε για καθολικά ανθρώπινα δικαιώματα και διεθνές δίκαιο. Για χρόνια ακούγαμε ότι οι αξίες αυτές είναι ο πυρήνας του σύγχρονου πολιτισμού. Ότι ισχύουν για κάθε άνθρωπο, σε κάθε γωνιά του κόσμου. Κι όμως, η πραγματικότητα συχνά μοιάζει να δείχνει πως τα ανθρώπινα δικαιώματα αρχίζουν και τελειώνουν εκεί όπου τελειώνουν και τα γεωπολιτικά συμφέροντα. Νοσοκομεία καίγονται. Σχολεία γίνονται στόχοι. Παιδιά θάβονται κάτω από τα ερείπια. Την ίδια στιγμή οι ισχυροί του κόσμου μιλούν για ισορροπίες, στρατηγικές και «αναγκαίες επιλογές». Λέξεις ψυχρές, σχεδόν άψυχες, μπροστά στο βάρος της ανθρώπινης απώλειας.
Ίσως τότε ο Πλάτων να έλεγε ότι οι κοινωνίες που κυβερνώνται από το συμφέρον και όχι από τη σοφία μοιάζουν με πλοία χωρίς αληθινό κυβερνήτη. Η δύναμη καθορίζει την πορεία, όχι η δικαιοσύνη. Κάπου ανάμεσα στους ισχυρούς του κόσμου, ο Διογένης ο Κυνικός ίσως να περπατούσε κρατώντας το φανάρι του μέσα στο φως της ημέρας, λέγοντας ειρωνικά: «Ψάχνω άνθρωπο… αλλά βλέπω μόνο συμφέροντα.»
Ο Επίκουρος, που πίστευε ότι ο σκοπός της ζωής είναι η αταραξία, η ειρήνη της ψυχής και η απουσία του φόβου, ίσως να κοιτούσε τον κόσμο με βαθιά λύπη. Θα έλεγε ότι οι άνθρωποι κυνηγούν την εξουσία, τον πλούτο και την κυριαρχία, νομίζοντας πως έτσι θα βρουν ασφάλεια. Στην πραγματικότητα όμως δημιουργούν περισσότερο φόβο, περισσότερο πόνο και περισσότερη δυστυχία. Για τον Επίκουρο, μια κοινωνία που ζει μέσα στον πόλεμο και στον τρόμο είναι μια κοινωνία που έχει χάσει τον δρόμο προς την ευτυχία. Θα θύμιζε ίσως κάτι απλό αλλά θεμελιώδες, ότι η ευτυχία του ανθρώπου βρίσκεται στη γαλήνη, στη φιλία και στην απουσία της βίας.
Ο Ηράκλειτος, από την άλλη, ο σκοτεινός φιλόσοφος της Εφέσου, ίσως να έβλεπε σε όλα αυτά μια ακόμη έκφραση του αιώνιου νόμου της σύγκρουσης. Έγραψε ότι «πόλεμος πατήρ πάντων», εννοώντας ότι η σύγκρουση είναι δύναμη που γεννά μεταβολή στον κόσμο. Όμως ο Ηράκλειτος δεν εξυμνούσε την καταστροφή, μιλούσε για τον λόγο, τον βαθύτερο νόμο που διέπει την αρμονία του κόσμου. Ίσως λοιπόν να έλεγε ότι οι άνθρωποι βλέπουν μόνο τη φωτιά της σύγκρουσης, αλλά δεν κατανοούν τον λόγο που θα μπορούσε να φέρει ισορροπία.
Αν οι αρχαίοι ποιητές και μυθοπλάστες έβλεπαν τον κόσμο σήμερα, ίσως δεν θα έγραφαν πολιτικά κείμενα. Θα έγραφαν τραγωδίες και μύθους, γιατί εκεί μπορούσαν να μιλήσουν για την αλαζονεία της δύναμης, για τον πόνο των ανθρώπων και για τα όρια που ξεχνά ο άνθρωπος. Οι μεγάλοι τραγικοί, όπως ο Αισχύλος, ο Σοφοκλής και ο Ευριπίδης, ίσως να έστηναν μια σκηνή όπου οι ισχυροί αποφασίζουν για πόλεμο και οι λαοί πληρώνουν το τίμημα.
Ο Αισχύλος θα μιλούσε για ύβρη. Για την αλαζονεία της εξουσίας που πιστεύει πως είναι πάνω από τον νόμο. Και στο τέλος της τραγωδίας θα ερχόταν η Νέμεση, γιατί στην αρχαία σκέψη καμία ύβρις δεν μένει χωρίς συνέπειες.
Ο Σοφοκλής ίσως θα έβαζε στο κέντρο έναν άνθρωπο που προσπαθεί να κρατήσει το δίκαιο μέσα σε έναν κόσμο εξουσίας. Όπως στην Αντιγόνη, όπου ο ανθρώπινος νόμος συγκρούεται με τον νόμο της συνείδησης.
Ο Ευριπίδης, πιο ανθρώπινος και πιο σκληρός με την πραγματικότητα, θα έδινε φωνή στους αδύναμους, στις μάνες, στα παιδιά, στους ανθρώπους που χάνουν τα σπίτια και τη ζωή τους μέσα στον πόλεμο. Γιατί για τον Ευριπίδη η τραγωδία δεν ήταν η δόξα των ηρώων, αλλά ο πόνος των ανθρώπων.
Και ο Αίσωπος; Αν ο Αίσωπος έβλεπε τον σημερινό κόσμο, δεν θα έγραφε ίσως μεγάλες ομιλίες. Θα έγραφε έναν μύθο.
Ίσως κάτι σαν αυτό. Μια μέρα, τα λιοντάρια αποφάσισαν να πολεμήσουν για το ποιο είναι το πιο δυνατό. Τα βουβάλια, οι λύκοι και οι αετοί πήραν θέση γύρω τους. Η μάχη κράτησε μέρες. Όταν τελείωσε, τα λιοντάρια ακόμη συζητούσαν ποιο κέρδισε. Όμως στο λιβάδι γύρω τους τα μικρά ζώα είχαν χαθεί, τα νερά είχαν θολώσει και η γη είχε καεί. Τότε μια μικρή αλεπού είπε: «Οι δυνατοί πολέμησαν για τη δύναμή τους. Αλλά ο κόσμος χάθηκε για όλους.»
Θα μας έδιναν το τελικό δίδαγμα: Όταν οι ισχυροί πολεμούν για τη δόξα τους, το τίμημα το πληρώνουν πάντα οι αδύναμοι. Ίσως λοιπόν οι τραγικοί και ο Αίσωπος να έλεγαν το ίδιο πράγμα με διαφορετικό τρόπο, ότι ο άνθρωπος ξεχνά εύκολα το μέτρο. Όταν το μέτρο χαθεί, τότε η ιστορία, όπως και οι τραγωδίες, αρχίζουν να επαναλαμβάνεται. Γιατί για τους αρχαίους Έλληνες η δύναμη χωρίς δικαιοσύνη δεν ήταν αρετή, ήταν ύβρις και η ύβρις, όπως δίδαξαν οι τραγωδίες και η φιλοσοφία τους, αργά ή γρήγορα καλεί τη νέμεση. Ίσως λοιπόν το βαθύτερο ερώτημα της εποχής μας να μην είναι ποιος θα νικήσει σε έναν πόλεμο. Αλλά αν ο κόσμος θα μπορέσει να θυμηθεί ξανά κάτι πιο απλό και πιο δύσκολο μαζί, ότι η αξία μιας ανθρώπινης ζωής δεν μπορεί να μετριέται με σύνορα, συμφέροντα ή συμμαχίες. Γιατί όταν καίγονται νοσοκομεία και σχολεία, δεν καταστρέφονται μόνο πόλεις. Καταρρέουν και οι μύθοι πάνω στους οποίους στηρίχθηκε ο σύγχρονος κόσμος και τότε η ανθρωπότητα μένει ξανά μπροστά στην ίδια παλιά φιλοσοφική ερώτηση, θα επιλέξει τη δύναμη ή τη δικαιοσύνη;
Mr Post Fluxus
